Pascual Poblete, Rizal Biographer

Pedro Paterno (1857-1921) was a famous playwright who used his pen to advocate Philippine independence, first from Spain, and then from the United States. He was exiled by the Spanish authorities to Africa.

He is known for writing an authoritative biography on Filipino national hero Jose Rizal and for translating Rizal's novel Noli Me Tangere into Tagalog. He also founded the newspaper  El Grito del Pueblo (Ang Tinig ng Bayan; The Voice of the People) during the American period.


TALAMBUHAY NI PASCUAL POBLETE


Ang̃
pagúukulan natin ng̃ayón nitóng̃ iláng̃ katagâ ay anák ng̃ makasaysayang̃ Naic, lalawigan ng̃ Kabite, niyáng̃ lalawigang̃ nagiing̃at ng̃ mg̃a kilusáng̃ pawang̃ tung̃o sa ikaúunlád at ikatitimawà ng̃ bayan natin sa kapang̃yarihang̃ banyagang̃ nakasásakop.

Ipinang̃anák si mang̃ Pascual, gaya ng̃ karaniwang̃ tawag sa kanyá, niyaóng̃ iká 17 ng̃ Mayo ng̃ taóng̃ 1857. Buan ng̃ mg̃a bulaklák palibhasà ang̃ kanyáng̃ isinilang̃, kayá't ang̃ kanyáng̃ diwà ay namúmulaklák din namán sa saganang̃ mg̃a likhâ na pawang̃ ng̃ayó'y pinakíkinabang̃an na ng̃ kanyáng̃ mg̃a kababayan.

«Walâ ng̃ taong̃ gaya niyá marahil—anáng̃ Taliba niyaóng̃ iká 7 ng̃ Pebrero ng̃ 1921—saganang̃saganà sa isip ng̃ sarisaring̃ akalà at balak. Ang̃ Monumento kay Rizal sa Luneta, ang̃ pagtatatag ng̃ pang̃kating̃ independista, ang̃ pagkakaroón ng̃ sariling̃ Bang̃ko, ang̃ pagpapadalá ng̃ mg̃a pensionado sa América at marami pang̃ balak diyáng̃ ng̃ayó'y isá nang̃ katotohanan, patí na nitóng̃ «Pagdiriwang̃ sa ikaapat na raáng̃ taóng̃ pagkakátuklás sa Pilipinas» ay pawang̃ galing̃ sa kanyáng̃ utak. At waláng̃ kilusáng̃ nábabago nang̃ dî siyá kahalò.»

Isáng̃ katotohanang̃ hindî matátawaran na ang̃ lahát halos ng̃ malalakíng̃ kilusán sa pagunlád ng̃ Pilipinas ay may kinálaman ang̃ ating̃ si mang̃ Pascual, maging̃ sa mg̃a kilusán sa kapamayanán at magíng̃ sa náuukol sa sariling̃ wikà, lalò na sa atíng̃ Pámahayagán na máituturing̃ na si Poblete ay amá nitó sa paglalaganap rito sa ating̃ lupían.

Ang̃ kanyáng̃ unang̃ tudlíng̃ na pambukás sa pusò ng̃ ating̃ bayan ay ilinathalà niyá sa «La Oceanià Española» niyaóng̃ taóng̃ 1879 nang̃ kasalukuyan pa lamang̃ siyáng̃ tumátahak sa gulang̃ na 22 taón, at sa Páhayagáng̃ itó ay nagling̃kód siyá hang̃gang̃ sumapit ang̃ taóng̃ 1889; sampuóng̃ taóng̃ sinkád.

Buhat sa Páhayagáng̃ yaón niyá binukò ang̃ pagkakaroón dito sa Pilipinas ng̃ isáng̃ Páhayagáng̃ dalawang̃ wikà: Kastilà at Tagalog at salamat sa pasisimunò ng̃ dakilang̃ Marcelo H. del Pilar ay itinatag ang̃ Páhayagáng̃ «Diariong̃ Tagalog» niyaóng̃ 1882, iká 2 ng̃ Mayo, na kung̃ saán nagpasimulâ ng̃ paghahasík ng̃ mg̃a binhíng̃ mapapakinabang̃ na bagá mang̃ dî kinálugdán ng̃ mg̃a kastilà ng̃ panahóng̃ yaón ay nagtamó namán ng̃ pagkakaligà ng̃ mg̃a kababayan natin.

Ang̃ «Diariong̃ Tagalog» ay siyáng̃ tang̃ing̃ tagapamanság ng̃ mg̃a mithiin sa isáng̃ bagong̃ páng̃araping̃ kahilihili at sa Páhayagáng̃ itó ilinathalà ng̃ Dakilang̃ Tagalog, si Gat Rizal, ang̃ kanyáng̃ «Amor Patrio», at dito rin namán nang̃agsilapì ng̃ pagtataguyod ng̃ dakilang̃ adhikâ, ang̃ pinakamaraming̃ mairugin sa sariling̃ kalayaan, at sa dahong̃ Tagalog nitó sumulat at naglaganap ng̃ mg̃a bagong̃ tánawin sa ating̃ bukas noón, na ng̃ayó'y tinatamasa na, ang̃ marilág na si Pascual H. Poblete.

Nagíng̃ tagapang̃asiwà ng̃ «Revista Popular» at mánunulat din namán dito, na kanyáng̃ pinaglathalaan ng̃ lalò niyáng̃ mapapakinabang̃ na mg̃a tudlíng̃ tung̃kól sa mg̃a karaniwang̃ karunung̃an na dagliang̃ naisásagawa sa bahay, at sa katotohanan, ang̃ Páhayagáng̃ yaón ay munakalà niyá, kayá't ang̃ ating̃ Plaridel ay kinatulong̃ din namán niyá rito sa paglalathalà ng̃ mg̃a tudling̃ na may kinálaman sa mg̃a babae at sa mg̃a Páaraláng̃ bayan.

Nagíng̃ mánunulat at tagapaghulog sa ibáng̃ wikà ng̃ Páhayagáng̃ «Revista Católica de Filipinas» at ng̃ «Patnubay ng̃ Católico» at isá rin sa nang̃agtatag nitó at masugid na tagapaglaganap ng̃ mg̃a karunung̃an, siníng̃ at hanap buhay.

At pinápalad mandín sa anyayang̃ yaón ng̃ mabuting̃ Talà, kayá't sa kauntíng̃ naíimpók na salapî sa kanyáng̃ mg̃a Páhayagán ay panibago na namang̃ minunakalà ang̃ isáng̃ malayang̃ Páhayagán na pinamagatang̃ «El Resumen», sa Páhayagáng̃ itó náipakilala ni Poblete ang̃ kanyáng̃ katusuhang̃ manlinláng̃ sa mg̃a nakaabáng̃ na talibà ng̃ «Censura», sapagká't nagawâ niyáng̃ makapaghandóg ng̃ mg̃a kalugódlugód na tudlíng̃ na tumátawag sa pintuan ng̃ diwà ng̃ kanyáng̃ mg̃a kalahì, nang̃ dî mán siyá nápansín ng̃ mg̃a kaaway ng̃ ating̃ kasarinlán.

Waláng̃ alinlang̃ang̃ matítiyák na ang̃ «El Resumen» ay siyáng̃ naglagáy ng̃ matibay na sáligan ng̃ ating̃ paghíhimagsík, gaya ng̃ pinatútunayan ng̃ mg̃a katagáng̃ itó na kanyáng̃ ilinathalà niyóng̃ iká 12 ng̃ Hunyo ng̃ 1892: «Magáng̃lalapì tayóng̃ nagang̃kakaisá sa usapíng̃ sarili at bakahin natin ang̃ mg̃a kabalbalán at paghihinalà niyaóng̃ mg̃a nagnánasang̃ ang̃ lalawigang̃ kastilang̃ itó ay «maging̃ kutang̃ lumà ng̃ matandáng̃ kaugalian», at dî man nilá nágugunitâ na ang̃ dî mapigilang̃ pagunlád, sa kanyáng̃ banayad na kilos ay nagbúbukás ng̃ landás sa lahát ng̃ dako at ginigipò ang̃ sino mang̃ sa kanyáng̃ paglakad ay sumagabal.»

Itinatag din namán niyá ang̃ «El Bello Sexo» niyaóng̃ Enero ng̃ 1891, at niyaóng̃ iká 11 ng̃ gayón ding̃ buan ng̃ 1893 ay lumuwál sa maliwanag ang̃ isá pang̃ Páhayagáng̃ kanyá ring̃ likhâ na pinamagatáng̃ «El Hogar» at nagíng̃ katulong̃ ng̃ balitang̃ «Pliegong Tagalog» na nagbábanság ng̃ lalong̃ maháhalagáng̃ pagbaka sa ating̃ mg̃a kaaway.

Nang̃ siyá ay ipatapon sa Espanya, ay nagíng̃ mánunulat ng̃ «El Progreso» nagíng̃ katulong̃ sa «El Pais» at sa Páhayagáng̃ pilipino roón na may pamagát na «Revista de Ultramar» na ilinathalà sa kakastilaan ng̃ kilalang̃ «bibliógrafo» na si G. Manuel Artigas y Cuerva.

Nápakamahimalâ ang̃ pagunlád ng̃ ating̃ bayan ng̃ mg̃a panahóng̃ ito na sa isáng̃ igláp lamang̃ halos, ay nagipò ang̃ tatlóng̃ dáanang̃ taóng̃ kaalipinán at niyaóng̃ 1889 na mulíng̃ magbalík sa lupang̃ sarili, si mang̃ Pascual, ay naglathalà ng̃ isáng̃ bagong̃ Pahayagáng̃ pinamagatáng̃ «El Grito del Pueblo» at «Ang̃ Kapatid ng̃ Bayan» na tumagál hang̃gáng̃ taóng̃ 1907 at sunódsunód na itinatag ang̃ «Rizal», «Aurora» at «Filipinas» mg̃a ling̃guhang̃ nápabanság din, at pagkatapos ay ang̃ revista «Cervantes».

Sa pagkámandudulá, si mang̃ Pascual ay naging̃ isáng̃ talà na lubháng̃ maning̃níng̃, siyá ang̃ may akdâ ng̃ Dr. Jose Rizal—El Concejo de los Dioses, na kanyáng̃ ipinalimbág at linagdaán ng̃ pamagát na López Blás Hucapte (Pascual H. Poblete); at sa pagtatang̃hál ng̃ kanyáng̃ Ang Pagibig sa Tinubuang Lupa (El amor Patrio) ay sinagasà sa tang̃halan ng̃ nasirang̃ si kapitáng̃ Lara ng̃ Policía dito sa Maynilà ang̃ tagpô na pinagtátang̃halán ng̃ ating̃ kaakitakit at pinagpalang̃ watawat, at hinandulong̃ ang̃ máning̃ning̃ (artista) na may hawak noón, at sinambilat na waláng̃ patumang̃gâ ang̃ tatlóng̃ kulay na kumatawán sa atíng̃ kabansaán, at si mang̃ Pascual ay dinakíp na gaya ng̃ isáng̃ sálarín dahilán sa kanyáng̃ «Pagibig sa Tinubuang̃ Lupà» na itinátang̃hál at kinagiliwan ng̃ madlâ.

Talagáng̃ ang̃ magigiting̃ ay dî nátatahimik at kayakap na lagì ng̃ mg̃a katiisan; niyaóng̃ gabíng̃ yaón ay tinahak na naglálakád ang̃ mg̃a lansang̃an dito sa Maynilà, na naáakibatan ng̃ mg̃a pulís at ihinaráp siyá sa tang̃gapan ng̃ Henerál Otis.

Kinákailang̃an ang̃ isáng̃ katigasán ng̃ loób na di karaniwan upáng̃ ang̃ mabuting̃ gawà ay máipatuloy nang̃ mg̃a panahóng̃ yaón, at si Poblete ay dî nabalino muntík man, laging̃ patuloy na animo ay waláng̃ pang̃anib.

Hindî pa mandín nang̃hihinawà ang̃ diwang̃ yaón na mapaglikhà at niyaóng̃ iká 30 ng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1913 ay pinaluwál sa maliwanag ang̃ «Día Filipino» na kung̃ saán nápalathalà ang̃ mg̃a waláng̃ kamatayang̃ bung̃a ng̃ panitik ng̃ ating̃ dakilang̃ Rizal. At dî pa sukat ang̃ lahát ng̃ nábang̃gít, ay ilinathalà pa rin ng̃ kanyáng̃ mayamang̃ diwà ang̃ «La Exposición Oriental de Filipinas», ang̃ «Crédito Agricola» at «El Oriente» mg̃a Páhayagáng̃ kinálulanan ng̃ kanyáng̃ mg̃a waláng̃ pagál na pagwawarì hang̃gáng̃ sa ang̃ kamatayan na dî man nágugunitâ ay dumalaw sa kanyáng̃ táhanan upáng̃ ulilahin ang̃ labing̃dalawáng̃ anák at isáng̃ banyagang̃ aliw at kasayahan.

Itó'y nang̃yari isáng̃ tang̃haling̃ mainit ng̃ Pebrero, ikalimáng̃ araw ng̃ taóng̃ 1921, sanhíng̃ ang̃ lahát halos ng̃ Páhayagán ay parang̃ ginimbál sa dî ináantabayanang̃ pang̃yayari, nang̃agputós ng̃ luksâ ang̃ boóng̃ bayanang̃ matalino at sampuô ng̃ mg̃a kastilang̃ dating̃ mg̃a kaaway ay nang̃agsiluhà rin gaya ng̃ lathalà ng̃ «El Mercantil» na—anyá: «Era un gran talento y un enorme trabajador, y ha hecho por su Patria obra fecunda con el pensamiento y con la pluma, con la voluntad y con la acción. Si la justicia fuese moneda corriente en el mundo esta desgracia promovería un duelo nacional».

Sa lubháng̃ maraming̃ Páhayagáng̃ kanyáng̃ linikhâ, itinatag at pinaglaganapan ng̃ kanyáng̃ mg̃a kaisipán ay máidaragdág ang̃ mg̃a katháng̃ sumusunód:

«Pagsisiyam sa Nuestra Señora de Loreto», «Buhay ni San Vicente de Ferrer» (hang̃o sa Flos sanctorum ni P. Rivadeneira) «Uliran ng̃ Kabaitan» ó Buhay ni Patricio Horacio, «Buhay ni San Isidro Labrador»; tinagalog ang̃ «Noli Me tangere» at «Filibusterismo» ni Dr. Rizal; sinulat ang̃ «Patnubay ng̃ Pagsintá» ... «Lucrecia Triciptino» at ibá pang̃ lubháng̃ maraming̃ mátutukoy.

Gaya ng̃ dapat mang̃yari si Poblete ay hindî tumakwíl sa pagnanasang̃ magsarilí ang̃ ating̃ bayan gaya ng̃ pinatútunayan ng̃ lahát niyáng̃ lathalà, kayá't dî rin namán náligtaán ng̃ mg̃a kaaway natin, nang̃ ang̃ unang̃ hiyáw ng̃ layà ay saliwán na ng̃ mg̃a hagunót ng̃ pung̃lô sa Balintawák, at si Poblete ay kagyát ipinadakíp at ilinulan sa bapor «Manila» upáng̃ ibilang̃gô sa Seuta, hang̃gáng̃ sa mg̃a unang̃ araw ng̃ Enero ng̃ 1897.

Sa kanyáng̃ pang̃arawaraw na talâ ay nábabasa ang̃ gayari: «Sa loób ng̃ 37 araw na aming̃ ipinaglayág ay natátalian akó ng̃ abot siko».

Pinagúukulan ng̃â namin ng̃ munting̃ ulat na itó ang̃ amá ng̃ Pahayagan sa Pilipinas, ang̃ waláng̃ pagál na manlilikhâ at diwang̃ waláng̃ sawà sa pagmumunukalà ng̃ ágarang̃ ikatutubós ng̃ Bayang̃ Tinubuan.

Náriyan ang̃ isáng̃ maning̃níng̃ na huwaran ng̃ mg̃a nagsísisiból.

Kung̃ isáng̃ araw ay makasapit kayo sa Libing̃an sa Hilagà at ang̃ bantayog kay Poblete ay inyóng̃ mákita, ay alalahaning̃ ang̃ mg̃a labíng̃ doó'y nálilibíng̃ ay ang̃ labí ng̃ isáng̃ tapát na anák ng̃ Tinubuang̃ Lupà.

Sa kanyáng̃ alabók nawâ, na mulíng̃ nanúnumbalik sa pinang̃galing̃an, ay sumibol ang̃ lalong̃ kawiliwiling̃ simoy na makayayakag sa inyó na siyá ay uliranín tuwî na.

Siyá ay isáng̃ mabuting̃ amá, tapát na asawa at mabuting̃ anák, at higít sa lahát ng̃ itó, siyá ay isáng̃ mámamayáng̃ kahilihili.