Miguel Malvar, Last to Surrender

Miguel Malvar was the Filipino commander who took over the Philippine revolutionary government after General Emilio Aguinaldo, first President of the Republic, was captured on March 23, 1901. He was the last prominent Filipino general to surrender to the Americans.


TALAMBUHAY NI MIGUEL MALVAR


Anak
ng̃ makasaysayang̃ lalawigan ng̃ Batang̃an, si Malvar ay námulat sa kapanahunang̃ ang̃ pang̃aapí ay naghaharì at ang̃ katuwiran ng̃ bayan ay kasalukuyang̃ tumátang̃is, kayá't ang̃ kanyáng̃ diwà ay nahikayat na magng̃alit ng̃ gayón na lamáng̃ sa pamamalakad na mapaniíl; at ang̃ gayóng̃ pagpupuyos ng̃ kalooban ay nagkaroón ng̃ pagbúbuntuhán, nang̃ ang̃ unang̃ hiyáw ng̃ layà ay pasimulán sa Balintawák ng̃ ating̃ Bayaning̃ si Gat Bonifacio, niyaóng̃ Agosto ng̃ taóng̃ 1896, kilusáng̃ karakaraka niyáng̃ inaniban ng̃ ubos kaya.

 

Ipinamalas ni Malvar sa Hímagsíkan ang̃ isáng̃ katang̃ítang̃ing̃ pakikibaka, at sa ulunán ng̃ isáng̃ pulutóng̃ na mg̃a piling̃ tagá Batang̃an ay linusob nilá ang̃ mg̃a himpilan ng̃ mg̃a kastilà sa Tanawan, at doó'y nakilala ang̃ kanyáng̃ isá sa malalakíng̃ pahayag at tutol sa larang̃án ng̃ digmaan, na pinasimulán sa g̃anáp na iká 9 ng̃ gabí at tumagál hang̃gáng̃ iká 6 ng̃ umaga ng̃ araw na kasunód, panahóng̃ ikinalipol ng̃ tanáng̃ nagtatang̃gól na kawal na mg̃a kastilà sa himpilang̃ yaón; at sa katapang̃an niyáng̃ ipinamalas ay minarapat siyáng̃ gawíng̃ Punò ng̃ kanyáng̃ mg̃a kasamahán.

Nang̃ idaos ang̃ «Pacto» sa Biyák na Bató, niyaóng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1897, buhat sa Bulakán ay nanumbalik siyá sa sarilíng̃ lalawigan upáng̃ pagmasdán kung̃ ang̃ mg̃a dako ng̃ násabing̃ kásunduan ay magáganáp.

Hindî sumama si Malvar sa Lupon ng̃ Hímagsíkan na lumipat sa Hong̃kóng̃; ng̃uni't naparoón siyáng̃ kasama ang̃ tauáng̃ kaanak at tumulong̃ sa mg̃a punyagî ng̃ kanyáng̃ mg̃a kababayan sa ikalulusóg ng̃ Bayang̃ Tinubuan. Nang̃ makaraán ang̃ mang̃íisáng̃ taón na ipinanahanán niyá sa Hong̃kóng̃, niyaóng̃ Hunyo iká 15 ng̃ taóng̃ 1898, ay bumalík siyá sa Kapuluáng̃ Pilipinas, at noón na ng̃â siyá ginawáng̃ Henerál, upáng̃ pang̃asiwaan niyá ang̃ mg̃a kawal sa mg̃a lalawigan ng̃ Tayabas at Laguna, at sa panahón ng̃ kanyáng̃ ipinamunó ay nagkaroón siyáng̃ lagi ng̃ mabuting̃ palad na magtagumpáy tuwî na at makábihag ng̃ maraming̃ kawal ng̃ mg̃a kastilà. Siyá'y isáng̃ Henerál na laging̃ pinatnubayan ng̃ Mabuting̃ Talà.

Niyaóng̃ Pebrero, iká 4 ng̃ taóng̃ 1899, ang̃ pagkákaibigan ng̃ mg̃a kawal ng̃ Pilipinas at ng̃ mg̃a kawal ng̃ Amerika ay nasira, at si Henerál Malvar ay náatasang̃ magíng̃ Pámunuán ng̃ mg̃a kawal ng̃ Maynilà at Laguna. Ang̃ Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagtang̃gól ng̃ magkaayaw na Pang̃kát ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, itóng̃ huli ay isáng̃ babaing̃ nagpakita ng̃ lalong̃ malalaking̃ kagiting̃an na ikinamang̃hâ ng̃ kanyáng̃ mg̃a nákasama. Ang̃ mg̃a bayang̃ binangít ay kung̃ makailang̃ lusubin ng̃ mg̃a amerikano, ng̃uni't tuwî na'y napipilan.

Si Henerál Malvar ay naglamay at nagpunyagî gabi at araw upáng̃ magtipon ng̃ tao, magsanay sa mg̃a itó sa pakikibaka at magpa siglá ng̃ mg̃a kalooban, upáng̃ ang̃ pagdidigmaan at pagtatang̃gól ng̃ ating̃ katuwiran at kalayaán ay magtagumpáy.

Sa masamáng̃ sandali niyaóng̃ Marso iká 23 ng̃ 1901, ang̃ Presidente Aguinaldo ay nahulog sa kamáy ng̃ mg̃a kalaban, sa Palanan, Isabela; gayón man si Henerál Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa kanyáng̃ mg̃a nasásakupan ay nagpadalá siyá ng̃ gayaring̃ pahayag: «Ang̃ ating̃ sandata ay dapat na magpahayag na dî natin ginagamit upáng̃ ipuksá sa mg̃a kawal na amerikano, sapagká't gaya rin natin, sila ay may mg̃a iná, asawa, kapatid at mg̃a anák na tumátang̃is kung̃ silá'y mang̃ápatáy».

«Ng̃uni't tayó'y gumágamit ng̃ sandata upáng̃ ipagtang̃gól ang̃ katutubóng̃ katuwiran, katuwirang̃ magkaroón ng̃ sariling̃ Pámahalaán, Kalayaan at Kasarinlan.»

Sa bahaging̃ itó ng̃ pamahayag ni Malvar ay mákikilala ang̃ kanyáng̃ pagkalináng̃ na tao, mairugin sa Tinubuang̃ Lupà at mataróng̃ na Punong̃ kawal.

Sa pagkilala sa malalaking̃ sikap at mahalagáng̃ gawâ ni Henerál Malvar, ang̃ Lupon Pambansâ sa Hong̃kóng̃, niyaóng̃ unang̃ araw ng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1901, ay nagpasyáng̃ iátas sa kanyá ang̃ Tung̃kuling̃ pagká Pang̃ulong̃ kawal sa Pilipinas, ng̃uni't sa kanyáng̃ mg̃a pamahayag na ilinagdâ ay ipinamalas niyáng̃ hindî lamáng̃ ang̃ sikap ng̃ mg̃a kawal ang̃ kanyáng̃ pinagbatayan, at ang̃ bulág na pagsunód sa mg̃a kautusáng̃ kawal, kundî lalò na ang̃ tulong̃ ng̃ mg̃a taong̃ bayan na siyáng̃ lalong̃ mabisà at mapakinabang̃ sa mg̃a mithiing̃ ipinakíkipaglaban.

Samantalang̃ si Henerál Malvar ay boóng̃ tapang̃ na nagtátang̃gól ng̃ ating̃ Kalayaan, ang̃ Lupon namán sa Kapayapaán ay kasalukuyang̃ nagháhandâ ng̃ isáng̃ mabutíng̃ paraán upáng̃ ang̃ digmaan ay maihatíd sa isáng̃ pagkakasundóng̃ kapuripuri, at niyaóng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1901 ay nakipanayám kay Henerál Malvar ang̃ isáng̃ Lupon tung̃kól sa bagay na itó, ng̃unit nabigô.

Nápansín ni Henerál Cailles, ang̃ pagkakátuwás ng̃ atíng̃ kalagayan, ang̃ kalakasán at kapang̃yaríhan sa dami ng̃ mg̃a kadigmâ at dahil dito, upáng̃ maampát ang̃ dugô na dumadaloy na walang̃ tarós ay hining̃î nitó kay Henerál Malvar na sumukò na; ang̃ kahiling̃an ng̃ kaibigan ay iginalang̃, ng̃uni't nagpatuloy din ng̃ pakikidigmà sa paniwalang̃ sa gayóng̃ paraán lamang̃ mapatútunayan ang̃ marubdób na pagnanasà ng̃ Kasarinlán.

Sa kanyáng̃ kublihan sa Bawang̃, ay kung̃ magkáiláng̃ lusubin siyá ng̃ mg̃a amerikano, ng̃uni't tuwî ná'y ipinagtang̃gol niyá ng̃ boóng̃ tapang̃ at kabayanihan, at tuwî na'y napipilan doón ang̃ kawal na kalaban.

Subali't ang̃ gutom ay isáng̃ kaaway na nápakalupit, at sa tulong̃ ng̃ pakikiusap ng̃ lubháng̃ maraming̃ kaibigan, sa talagáng̃ kadahupán ng̃ kaya na magpatuloy pa sa pakikidigmà, ay nakipanayám siyá kay Henerál Bell at bago niyá ginawà itó ay gumawâ muna siyá ng̃ gayaring̃ pamahayag:

«Patung̃o ako ng̃ayón upáng̃ dalawin si Henerál Bell, at anó man ang̃ kálabasán ng̃ pakikipanayám sa kanyá, ay hinihing̃î ko sa mg̃a kababayan, na huwág lamáng̃ akong̃ lilimutin. Tayó'y pawang̃ magkakapatíd. Kahit na nilá akó dalhin sa Estados Unidos ó sa alin máng̃ dako ng̃ Daigdigan, ay dî ko malilimutan ang̃ pinakaiibig kong̃ Tinubuang̃ Lupà».

«Isinasalong̃ ko ang̃ sandata, sapagká't ang̃ aking̃ mg̃a kaanak at mg̃a kaibigang̃ sumasama sa akin ay nang̃agkákasakít sa tinitiís na kagutuman. Ang̃ akíng̃ pitóng̃ anák at ang̃ aking̃ giliw na asawa ay lagíng̃ nasa piling̃ ko at tiniis nilá ang̃ lahát ng̃ kahirapan».

Niyaóng̃ iká 16 ng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1902, ay natapos ang̃ mg̃a panayám ni Henerál Malvar, at dî siyá ipinadalá sa labas ng̃ Pilipinas. Nanirahan siyá sa Sto. Tomas, Batang̃an, at ang̃ pagsasaka ay siyá niyáng̃ hinará~p sa paniwalang̃ sa ganitóng̃ paraán lamáng̃ máitátatag ang̃ mg̃a kailang̃an ng̃ nasirang̃ bansâ.

Mataliimik siyáng̃ namuhay sa bukid hang̃gáng̃ sa napilitang̃ lumuwás ng̃ Maynilà dahilán sa sakit sa atáy na kanyáng̃ dinanas, at niyaóng̃ iká 13 ng̃ Oktubre ng̃ 1911, ng̃ kanyáng̃ hirap sa buhay na itó ay winakasán, upáng̃ masok sa buhay na waláng̃ hang̃gán ng̃ mg̃a Bayani na waláng̃ kamatayan.

Dinalá ang̃ kanyáng̃ bang̃káy sa Sto. Tomas at doón binigyán ng̃ kanyáng̃ sariling̃ pitak na pamamahing̃ahan ng̃ mg̃a labí ng̃ isáng̃ buhay na maúulirán sa katapang̃an at katapatang̃ loób sa Lupang̃ Tinubuan:

Sumalang̃it nawâ.

Anak ng̃ makasaysayang̃ lalawigan ng̃ Batang̃an, si Malvar ay námulat sa kapanahunang̃ ang̃ pang̃aapí ay naghaharì at ang̃ katuwiran ng̃ bayan ay kasalukuyang̃ tumátang̃is, kayá't ang̃ kanyáng̃ diwà ay nahikayat na magng̃alit ng̃ gayón na lamáng̃ sa pamamalakad na mapaniíl; at ang̃ gayóng̃ pagpupuyos ng̃ kalooban ay nagkaroón ng̃ pagbúbuntuhán, nang̃ ang̃ unang̃ hiyáw ng̃ layà ay pasimulán sa Balintawák ng̃ ating̃ Bayaning̃ si Gat Bonifacio, niyaóng̃ Agosto ng̃ taóng̃ 1896, kilusáng̃ karakaraka niyáng̃ inaniban ng̃ ubos kaya.

 

Ipinamalas ni Malvar sa Hímagsíkan ang̃ isáng̃ katang̃ítang̃ing̃ pakikibaka, at sa ulunán ng̃ isáng̃ pulutóng̃ na mg̃a piling̃ tagá Batang̃an ay linusob nilá ang̃ mg̃a himpilan ng̃ mg̃a kastilà sa Tanawan, at doó'y nakilala ang̃ kanyáng̃ isá sa malalakíng̃ pahayag at tutol sa larang̃án ng̃ digmaan, na pinasimulán sa g̃anáp na iká 9 ng̃ gabí at tumagál hang̃gáng̃ iká 6 ng̃ umaga ng̃ araw na kasunód, panahóng̃ ikinalipol ng̃ tanáng̃ nagtatang̃gól na kawal na mg̃a kastilà sa himpilang̃ yaón; at sa katapang̃an niyáng̃ ipinamalas ay minarapat siyáng̃ gawíng̃ Punò ng̃ kanyáng̃ mg̃a kasamahán.

Nang̃ idaos ang̃ «Pacto» sa Biyák na Bató, niyaóng̃ Disyembre ng̃ taóng̃ 1897, buhat sa Bulakán ay nanumbalik siyá sa sarilíng̃ lalawigan upáng̃ pagmasdán kung̃ ang̃ mg̃a dako ng̃ násabing̃ kásunduan ay magáganáp.

Hindî sumama si Malvar sa Lupon ng̃ Hímagsíkan na lumipat sa Hong̃kóng̃; ng̃uni't naparoón siyáng̃ kasama ang̃ tauáng̃ kaanak at tumulong̃ sa mg̃a punyagî ng̃ kanyáng̃ mg̃a kababayan sa ikalulusóg ng̃ Bayang̃ Tinubuan. Nang̃ makaraán ang̃ mang̃íisáng̃ taón na ipinanahanán niyá sa Hong̃kóng̃, niyaóng̃ Hunyo iká 15 ng̃ taóng̃ 1898, ay bumalík siyá sa Kapuluáng̃ Pilipinas, at noón na ng̃â siyá ginawáng̃ Henerál, upáng̃ pang̃asiwaan niyá ang̃ mg̃a kawal sa mg̃a lalawigan ng̃ Tayabas at Laguna, at sa panahón ng̃ kanyáng̃ ipinamunó ay nagkaroón siyáng̃ lagi ng̃ mabuting̃ palad na magtagumpáy tuwî na at makábihag ng̃ maraming̃ kawal ng̃ mg̃a kastilà. Siyá'y isáng̃ Henerál na laging̃ pinatnubayan ng̃ Mabuting̃ Talà.

Niyaóng̃ Pebrero, iká 4 ng̃ taóng̃ 1899, ang̃ pagkákaibigan ng̃ mg̃a kawal ng̃ Pilipinas at ng̃ mg̃a kawal ng̃ Amerika ay nasira, at si Henerál Malvar ay náatasang̃ magíng̃ Pámunuán ng̃ mg̃a kawal ng̃ Maynilà at Laguna. Ang̃ Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagtang̃gól ng̃ magkaayaw na Pang̃kát ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, itóng̃ huli ay isáng̃ babaing̃ nagpakita ng̃ lalong̃ malalaking̃ kagiting̃an na ikinamang̃hâ ng̃ kanyáng̃ mg̃a nákasama. Ang̃ mg̃a bayang̃ binangít ay kung̃ makailang̃ lusubin ng̃ mg̃a amerikano, ng̃uni't tuwî na'y napipilan.

Si Henerál Malvar ay naglamay at nagpunyagî gabi at araw upáng̃ magtipon ng̃ tao, magsanay sa mg̃a itó sa pakikibaka at magpa siglá ng̃ mg̃a kalooban, upáng̃ ang̃ pagdidigmaan at pagtatang̃gól ng̃ ating̃ katuwiran at kalayaán ay magtagumpáy.

Sa masamáng̃ sandali niyaóng̃ Marso iká 23 ng̃ 1901, ang̃ Presidente Aguinaldo ay nahulog sa kamáy ng̃ mg̃a kalaban, sa Palanan, Isabela; gayón man si Henerál Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa kanyáng̃ mg̃a nasásakupan ay nagpadalá siyá ng̃ gayaring̃ pahayag: «Ang̃ ating̃ sandata ay dapat na magpahayag na dî natin ginagamit upáng̃ ipuksá sa mg̃a kawal na amerikano, sapagká't gaya rin natin, sila ay may mg̃a iná, asawa, kapatid at mg̃a anák na tumátang̃is kung̃ silá'y mang̃ápatáy».

«Ng̃uni't tayó'y gumágamit ng̃ sandata upáng̃ ipagtang̃gól ang̃ katutubóng̃ katuwiran, katuwirang̃ magkaroón ng̃ sariling̃ Pámahalaán, Kalayaan at Kasarinlan.»

Sa bahaging̃ itó ng̃ pamahayag ni Malvar ay mákikilala ang̃ kanyáng̃ pagkalináng̃ na tao, mairugin sa Tinubuang̃ Lupà at mataróng̃ na Punong̃ kawal.

Sa pagkilala sa malalaking̃ sikap at mahalagáng̃ gawâ ni Henerál Malvar, ang̃ Lupon Pambansâ sa Hong̃kóng̃, niyaóng̃ unang̃ araw ng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1901, ay nagpasyáng̃ iátas sa kanyá ang̃ Tung̃kuling̃ pagká Pang̃ulong̃ kawal sa Pilipinas, ng̃uni't sa kanyáng̃ mg̃a pamahayag na ilinagdâ ay ipinamalas niyáng̃ hindî lamáng̃ ang̃ sikap ng̃ mg̃a kawal ang̃ kanyáng̃ pinagbatayan, at ang̃ bulág na pagsunód sa mg̃a kautusáng̃ kawal, kundî lalò na ang̃ tulong̃ ng̃ mg̃a taong̃ bayan na siyáng̃ lalong̃ mabisà at mapakinabang̃ sa mg̃a mithiing̃ ipinakíkipaglaban.

Samantalang̃ si Henerál Malvar ay boóng̃ tapang̃ na nagtátang̃gól ng̃ ating̃ Kalayaan, ang̃ Lupon namán sa Kapayapaán ay kasalukuyang̃ nagháhandâ ng̃ isáng̃ mabutíng̃ paraán upáng̃ ang̃ digmaan ay maihatíd sa isáng̃ pagkakasundóng̃ kapuripuri, at niyaóng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1901 ay nakipanayám kay Henerál Malvar ang̃ isáng̃ Lupon tung̃kól sa bagay na itó, ng̃unit nabigô.

Nápansín ni Henerál Cailles, ang̃ pagkakátuwás ng̃ atíng̃ kalagayan, ang̃ kalakasán at kapang̃yaríhan sa dami ng̃ mg̃a kadigmâ at dahil dito, upáng̃ maampát ang̃ dugô na dumadaloy na walang̃ tarós ay hining̃î nitó kay Henerál Malvar na sumukò na; ang̃ kahiling̃an ng̃ kaibigan ay iginalang̃, ng̃uni't nagpatuloy din ng̃ pakikidigmà sa paniwalang̃ sa gayóng̃ paraán lamang̃ mapatútunayan ang̃ marubdób na pagnanasà ng̃ Kasarinlán.

Sa kanyáng̃ kublihan sa Bawang̃, ay kung̃ magkáiláng̃ lusubin siyá ng̃ mg̃a amerikano, ng̃uni't tuwî ná'y ipinagtang̃gol niyá ng̃ boóng̃ tapang̃ at kabayanihan, at tuwî na'y napipilan doón ang̃ kawal na kalaban.

Subali't ang̃ gutom ay isáng̃ kaaway na nápakalupit, at sa tulong̃ ng̃ pakikiusap ng̃ lubháng̃ maraming̃ kaibigan, sa talagáng̃ kadahupán ng̃ kaya na magpatuloy pa sa pakikidigmà, ay nakipanayám siyá kay Henerál Bell at bago niyá ginawà itó ay gumawâ muna siyá ng̃ gayaring̃ pamahayag:

«Patung̃o ako ng̃ayón upáng̃ dalawin si Henerál Bell, at anó man ang̃ kálabasán ng̃ pakikipanayám sa kanyá, ay hinihing̃î ko sa mg̃a kababayan, na huwág lamáng̃ akong̃ lilimutin. Tayó'y pawang̃ magkakapatíd. Kahit na nilá akó dalhin sa Estados Unidos ó sa alin máng̃ dako ng̃ Daigdigan, ay dî ko malilimutan ang̃ pinakaiibig kong̃ Tinubuang̃ Lupà».

«Isinasalong̃ ko ang̃ sandata, sapagká't ang̃ aking̃ mg̃a kaanak at mg̃a kaibigang̃ sumasama sa akin ay nang̃agkákasakít sa tinitiís na kagutuman. Ang̃ akíng̃ pitóng̃ anák at ang̃ aking̃ giliw na asawa ay lagíng̃ nasa piling̃ ko at tiniis nilá ang̃ lahát ng̃ kahirapan».

Niyaóng̃ iká 16 ng̃ Abril ng̃ taóng̃ 1902, ay natapos ang̃ mg̃a panayám ni Henerál Malvar, at dî siyá ipinadalá sa labas ng̃ Pilipinas. Nanirahan siyá sa Sto. Tomas, Batang̃an, at ang̃ pagsasaka ay siyá niyáng̃ hinará~p sa paniwalang̃ sa ganitóng̃ paraán lamáng̃ máitátatag ang̃ mg̃a kailang̃an ng̃ nasirang̃ bansâ.

Mataliimik siyáng̃ namuhay sa bukid hang̃gáng̃ sa napilitang̃ lumuwás ng̃ Maynilà dahilán sa sakit sa atáy na kanyáng̃ dinanas, at niyaóng̃ iká 13 ng̃ Oktubre ng̃ 1911, ng̃ kanyáng̃ hirap sa buhay na itó ay winakasán, upáng̃ masok sa buhay na waláng̃ hang̃gán ng̃ mg̃a Bayani na waláng̃ kamatayan.

Dinalá ang̃ kanyáng̃ bang̃káy sa Sto. Tomas at doón binigyán ng̃ kanyáng̃ sariling̃ pitak na pamamahing̃ahan ng̃ mg̃a labí ng̃ isáng̃ buhay na maúulirán sa katapang̃an at katapatang̃ loób sa Lupang̃ Tinubuan:

Sumalang̃it nawâ.